KÜLTÜR, İNSANIN HÂLİDİR

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Bilgi insanı donatır; kültür ise onu insan kılar.

Cengiz İZOL | Eğitimci – Araştırmacı Yazar

Bir insanın kültürlü olup olmadığını anlamak için kaç kitap okuduğuna, hangi üniversiteden mezun olduğuna, kaç ülke gezdiğine ya da hangi çevrelerde bulunduğuna bakmak yeterli değildir. Bunlar elbette insanın bilgi ve tecrübe dünyasını zenginleştirebilir. Ancak kültür, yalnızca sahip olunan imkânların değil; insanın davranışlarına, ilişkilerine ve hayata karşı tutumuna yansıyan bir birikimin adıdır.
Asıl mesele, insanın öğrendiklerini hayatına nasıl taşıdığıdır. Çok okumak kıymetlidir; fakat okuduklarımız bizi daha anlayışlı, daha adil ve daha merhametli kılmıyorsa bilginin insanî karşılığı eksik kalır. Üniversite bitirmek önemli bir başarıdır; ancak diploma, tek başına nezaketin, vicdanın ve olgunluğun belgesi değildir. Dünyayı gezmek ufuk açar; fakat insan, yanı başındaki komşusunun derdine duyarsızsa uzak coğrafyalardan öğrendiklerinin anlamı sorgulanmalıdır.
Kültürün en görünür tarafı, insanın başkalarıyla kurduğu ilişkidir. Bir büyüğe saygı göstermek, küçüğe şefkatle yaklaşmak, farklı düşünene tahammül etmek, konuşurken karşısındakini incitmemeye özen göstermek… Bunlar küçük gibi görünen ama toplumsal hayatın niteliğini belirleyen davranışlardır. İnsan, bulunduğu makamla değil; o makamı nasıl kullandığıyla, sahip olduğu imkânlarla değil; o imkânları başkalarına nasıl yansıttığıyla değer kazanır.

Nezaket, güçsüzlük değildir. Haya, geri kalmışlık; haddini bilmek, kendini küçültmek anlamına gelmez. Tam tersine, insanın kendi değerinin farkında olarak başkasının onurunu da gözetmesidir. Her ortamda nasıl davranacağını bilmek, gerektiğinde susabilmek, gerektiğinde hakkı ve hakikati incitmeden savunabilmek bir olgunluk göstergesidir. Her doğruyu her yerde ve her biçimde söylemek mümkün olabilir; fakat doğruyu söylerken adaleti, zamanı ve üslubu gözetmek de en az doğruluk kadar önemlidir.
Bugün iletişim imkânları arttı; fakat birbirimizi gerçekten dinleme becerimiz aynı ölçüde gelişti mi? Sosyal medya, insanlara düşüncelerini geniş kitlelere ulaştırma fırsatı sunuyor. Ne var ki bu imkân bazen hakaretin, küçümsemenin, öfkenin ve gösterişin aracına dönüşebiliyor. Bir fotoğraf, unvan veya görünürlük kültürün kanıtı değildir. Asıl ölçü, insanın kimse görmediğinde nasıl davrandığı; kendisinden farklı olana nasıl muamele ettiği ve eline güç geçtiğinde adaletten ayrılıp ayrılmadığıdır.

Toplumsal barış da tam burada başlar. Ailede, mahallede, iş yerinde, okulda ve şehir hayatında birbirimizin haysiyetini koruyabildiğimiz ölçüde ortak yaşam kültürünü güçlendirebiliriz. Farklılıklarımızı bir tehdit değil, birlikte yaşamanın doğal bir parçası olarak gördüğümüzde gerilimlerin dili değişir. Özellikle genç kuşaklara yalnızca başarıyı, rekabeti ve görünür olmayı değil; sorumluluğu, emeği, empatiyi ve dayanışmayı da öğretmek zorundayız.
Aile, bu değerlerin ilk öğrenildiği yerdir. Çocuklarımıza nasihat ettiklerimiz kadar, onlara gösterdiğimiz davranışlar da yol gösterir. Evde birbirimizi dinlemiyor, farklı fikirlere tahammül etmiyor, insanları makamına veya maddi gücüne göre değerlendiriyorsak çocuklardan başka türlü bir toplumsal tutum bekleyemeyiz. Eğitim kurumları bilgi kazandırırken; aile, sivil toplum ve kamusal hayat bu bilginin ahlâk, sorumluluk ve toplumsal faydayla buluşmasına katkı sunmalıdır.
İnsana değer vermek, yalnızca güzel söz söylemek değildir. Bir insanı dikkatle dinlemek, emeğini takdir etmek, zor zamanında yanında olmak, mahremiyetine ve sınırlarına saygı göstermek de değer vermenin parçalarıdır. Bazen bir selam, bazen içten bir teşekkür, bazen de yargılamadan dinlemek insanın kendisini kıymetli hissetmesini sağlar. İnsan onurunu koruyan bu küçük davranışlar, büyük toplumsal değişimlerin temelini oluşturur.

Elbette kültür, tek bir kalıba sığdırılamaz. Her toplumun, her bölgenin ve her ailenin kendine özgü birikimi vardır. Geleneklerimizi yaşatırken onları insan onuru, eşitlik, adalet ve çağın gerekleri ışığında değerlendirmek; geçmişle gelecek arasında sağlıklı bir bağ kurmamıza yardımcı olur. Kültür, başkasını kendimize benzetme çabası değil; farklılıklar içinde ortak insani değerlerde buluşabilme becerisidir.
Öyleyse kültürlü insan kimdir? Bana göre kültürlü insan; bilgisiyle övünmek yerine bilgisini faydaya dönüştüren, makamıyla mesafe koymak yerine gönül köprüleri kuran, konuşurken kırmamaya, dinlerken anlamaya çalışan insandır. Hata yaptığında özür dilemeyi, haklı olduğunda ölçüyü korumayı, güçsüzün hakkını gözetmeyi bilen insandır. Kısacası kültür, insanın yalnızca zihninde taşıdığı bilgi değil, hayatında gösterdiği inceliktir.
Daha huzurlu bir toplum istiyorsak önce dilimizi, tavrımızı ve birbirimize bakışımızı gözden geçirmeliyiz. Çünkü toplumsal barış büyük sözlerle değil, gündelik hayatta sergilenen küçük ama samimi davranışlarla büyür. Kültürün gerçek sınavı da tam burada verilir: İnsana, insan olduğu için değer verebilmekte.
— • —
Kültürlü olmak; çok kitap okumak, üniversiteler bitirmek, her yeri gezip görmek, kaliteli mekânlarda oturmak, farklı insanlar tanımak, entelektüel takılmak ya da aşırı sosyal yaşamak değildir. Kültür; edeptir, saygıdır, hayâdır, haddini bilmektir, nerede nasıl davranacağını seçebilmektir, kalbi berrak tutabilmektir. İnsana değer vermek, özen göstermek, ona kıymetli olduğunu hissettirmektir.